Mija 30. rocznica zawarcia Traktatu o przyjaznych stosunkach i dobros\u0105siedzkiej wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy Polsk\u0105 a Litw\u0105. Smutna to jednak rocznica. A wszystko za przyczyn\u0105 niewype\u0142niania, a wr\u0119cz jednostronnego \u0142amania przez Litw\u0119 traktatu. S\u0105 to praktyki ur\u0105gaj\u0105ce wszelkim standardom europejskim, sprzeczne z podpisanymi przez Litw\u0119 umowami mi\u0119dzynarodowymi. W \u015bwietle politycznych \u015bwiate\u0142 trwa od lat \u017cenuj\u0105cy spektakl litewskiej gry na zw\u0142ok\u0119, klasycznego przeci\u0105gania liny z Polsk\u0105. A w cieniu tej gry \u0142amane s\u0105 prawa polskiej mniejszo\u015bci, tak samo, jak \u0142amany jest traktat polsko – litewski, symbol niedotrzymanych przez Litw\u0119 zobowi\u0105za\u0144.
\nNowe otwarcie w stosunkach polsko litewskich nast\u0105pi\u0142o po odzyskaniu przez oba pa\u0144stwa suwerenno\u015bci. Wzajemne popieranie na arenie mi\u0119dzynarodowej, wsp\u00f3lne aspiracje do cz\u0142onkostwa w NATO i Unii Europejskiej mia\u0142y stworzy\u0107 dobre warunki do dalszej wsp\u00f3\u0142pracy. Problemem pozostawa\u0142a jednak kwestia niezbyt przychylnego traktowania mniejszo\u015bci polskiej na Litwie. Ale to mia\u0142o si\u0119 zmieni\u0107, jak zapewniali politycy litewscy, po podpisaniu traktatu, kt\u00f3ry mia\u0142 rozwia\u0107 wszelkie w\u0105tpliwo\u015bci i uregulowa\u0107 status mniejszo\u015bci narodowych po obu stronach granicy. W takiej to, prawie \u017ce sielankowej atmosferze, prezydenci Lech Wa\u0142\u0119sa i Algirdas Brazauskas podpisali w 1994 roku, podczas spotkania w Wilnie, Traktat zwany powszechnie dobros\u0105siedzkim. Niestety, traktat pozosta\u0142 martwy w cz\u0119\u015bci dotycz\u0105cej polskiej mniejszo\u015bci na Litwie. Przed analiz\u0105 jego zapis\u00f3w warto przypomnie\u0107 kilka fakt\u00f3w. Polacy na Litwie mieszkaj\u0105 od prawie siedmiuset lat i s\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 autochtoniczn\u0105. W wyniku powojennej zmiany granic, tak zwanej zdrady ja\u0142ta\u0144skiej, regiony etnicznie polskie znalaz\u0142y si\u0119 poza Macierz\u0105. Pomimo niemieckiej okupacji, ponarskich mord\u00f3w i wysiedle\u0144, p\u00f3\u0142wiecza sowietyzacji oraz eufemistycznie brzmi\u0105cej repatriacji, spo\u0142eczno\u015b\u0107 polska na Litwie przetrwa\u0142a i stanowi oko\u0142o 7 proc. ludno\u015bci kraju. Jest te\u017c bardzo dobrze zorganizowana, a jej sztandarowe organizacje to Zwi\u0105zek Polak\u00f3w na Litwie i jej polityczne rami\u0119 Akcja Wyborcza Polak\u00f3w na Litwie \u2013 Zwi\u0105zek Chrze\u015bcija\u0144skich Rodzin. Tradycyjnie najwi\u0119ksze skupiska Polak\u00f3w s\u0105 na Wile\u0144szczy\u017anie. W rejonie wile\u0144skim Polacy to oko\u0142o 50 proc., w sto\u0142ecznym Wilnie prawie 20 proc., a w rejonie solecznickim a\u017c 80 proc. og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w. Liczby te powinny zobowi\u0105zywa\u0107 do szczeg\u00f3lnego traktowania Polak\u00f3w na Litwie.<\/p>\n
Traktatowe zobowi\u0105zania<\/strong> Mimo to, dla jasno\u015bci interpretacyjnej, w dw\u00f3ch kolejnych artyku\u0142ach traktatu doprecyzowano i dookre\u015blono szczeg\u00f3lne prawo do swobodnego pos\u0142ugiwania si\u0119 j\u0119zykiem mniejszo\u015bci narodowej w \u017cyciu prywatnym i publicznie oraz u\u017cywania swych imion i nazwisk w brzmieniu j\u0119zyka mniejszo\u015bci narodowej. Kropk\u0119 nad traktatowym \u201ei” postawi\u0142 za\u015b zapis m\u00f3wi\u0105cy wprost, \u017ce Strony powstrzymaj\u0105 si\u0119 od jakichkolwiek dzia\u0142a\u0144 mog\u0105cych doprowadzi\u0107 do asymilacji cz\u0142onk\u00f3w mniejszo\u015bci narodowej wbrew ich woli oraz zgodnie ze standardami mi\u0119dzynarodowymi powstrzymaj\u0105 si\u0119 od dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re prowadzi\u0142yby do zmian narodowo\u015bciowych na obszarach zamieszkanych przez mniejszo\u015bci narodowe. Co z tego zosta\u0142o? Polska ze swej strony wywi\u0105za\u0142a si\u0119 ze wszystkich zobowi\u0105za\u0144 traktatowych. Dodatkowo w gminie Pu\u0144sk wprowadzono 30 litewskich nazw dla wsi i osad. Litwa za\u015b do tej pory nie wywi\u0105za\u0142a si\u0119 ze swoich zobowi\u0105za\u0144.<\/p>\n Wbrew umowom<\/strong> Podobnie zreszt\u0105 Litwa ignoruje Konwencj\u0119 Ramow\u0105 Rady Europy o Ochronie Mniejszo\u015bci Narodowych, kt\u00f3r\u0105 w\u0142adze litewskie podpisa\u0142y i ratyfikowa\u0142y. Wbrew zasadom i dobrym obyczajom mi\u0119dzynarodowym nie implementowa\u0142y jej do swojego systemu prawnego i tym samym nie przestrzegaj\u0105 jej. A Konwencja m\u00f3wi wprost, \u017ce w rejonach tradycyjnie zamieszkanych przez znacz\u0105c\u0105 ilo\u015b\u0107 os\u00f3b nale\u017c\u0105cych do mniejszo\u015bci narodowej b\u0119d\u0105 umieszczane r\u00f3wnie\u017c w j\u0119zyku mniejszo\u015bci nazwy lokalne, nazwy ulic i inne oznakowania topograficzne o charakterze publicznym. Nadto zapewnia si\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 u\u017cywania j\u0119zyka mniejszo\u015bci w stosunkach pomi\u0119dzy mieszka\u0144cami a organami administracyjnymi. Jest jeszcze jedna wa\u017cna konwencja, o kt\u00f3rej Litwa nie chce s\u0142ysze\u0107. To Europejska Karta J\u0119zyk\u00f3w Regionalnych i Mniejszo\u015bciowych. Litwa nale\u017cy do niechlubnego grona nielicznych pa\u0144stw, kt\u00f3re nie ratyfikowa\u0142y Karty. W tej sprawie zdecydowane stanowisko zaj\u0105\u0142 w 2014 roku Parlament Europejski i wezwa\u0142 do pot\u0119pienia wszelkich praktyk, kt\u00f3re poprzez dyskryminacj\u0119 j\u0119zykow\u0105 lub poprzez narzucon\u0105 b\u0105d\u017a ukryt\u0105 asymilacj\u0119 zwracaj\u0105 si\u0119 przeciwko j\u0119zykowi i to\u017csamo\u015bci innych wsp\u00f3lnot. A Litwa milczy.<\/p>\n Jawna dyskryminacja<\/strong> Inna rzecz to sprawy o\u015bwiaty. Utrudniane jest funkcjonowanie i rozw\u00f3j szkolnictwa polskiego. Ostatnio zdegradowano dwie sztandarowe szko\u0142y w rejonie trockim. Na obszarach, na kt\u00f3rych Polacy stanowi\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w, w\u0142adze litewskie stworzy\u0142y dodatkowy, alternatywny i uprzywilejowany system szkolnictwa pa\u0144stwowego, wy\u0142\u0105cznie litewskoj\u0119zycznego. Tylko dzi\u0119ki determinacji polskiej spo\u0142eczno\u015bci, strajkom szkolnym oraz dzi\u0119ki skutecznej politycznej aktywno\u015bci AWPL-ZChR, pod przewodnictwem jej lidera, niez\u0142omnego Waldemara Tomaszewskiego, uda\u0142o si\u0119 zachowa\u0107 polskie szkolnictwo na Wile\u0144szczy\u017anie.<\/p>\n Kary za j\u0119zyk polski<\/strong> Zimny prysznic zamiast szampana<\/strong> Mo\u017cliwo\u015bci jest wiele. W przypadku rocznicowego traktatu polsko \u2013 litewskiego, na podstawie art. 60 wspomnianej wcze\u015bniej konwencji wiede\u0144skiej, Polska mo\u017ce wygasi\u0107 lub zawiesi\u0107 dzia\u0142anie traktatu w nast\u0119pstwie jego naruszenia przez Litw\u0119, gdy\u017c \u201eistotne naruszenie traktatu dwustronnego przez jedn\u0105 ze stron upowa\u017cnia drug\u0105 stron\u0119 do powo\u0142ania tego naruszenia jako podstawy wyga\u015bni\u0119cia traktatu b\u0105d\u017a zawieszenia jego dzia\u0142ania w ca\u0142o\u015bci lub w cz\u0119\u015bci. W rozumieniu niniejszego artyku\u0142u istotne naruszenie traktatu polega na pogwa\u0142ceniu postanowienia istotnego dla osi\u0105gni\u0119cia przedmiotu i celu traktatu.” To mocny \u015brodek w dyplomacji, ale by\u0107 mo\u017ce konieczny do powstrzymania systemowego niszczenia polsko\u015bci na Wile\u0144szczy\u017anie oraz konieczny do ochrony mieszkaj\u0105cych tam Polak\u00f3w. Zamiast hucznie otwieranego szampana z okazji 30. rocznicy traktatu, politykom po obu stronach granicy przyda\u0142by si\u0119 zimny prysznic i dog\u0142\u0119bna refleksja nad stanem dwustronnych relacji. Litwa musi zrozumie\u0107, \u017ce w pe\u0142ni dobre relacje z Polsk\u0105 b\u0119d\u0105 mo\u017cliwe tylko wtedy, gdy szanowane b\u0119d\u0105 prawa Polak\u00f3w na Litwie, a traktat wype\u0142niany bez \u017cadnych wyj\u0105tk\u00f3w.<\/p>\n Dr Bogus\u0142aw Rogalski<\/strong><\/em> Mija 30. rocznica zawarcia Traktatu o przyjaznych stosunkach i dobros\u0105siedzkiej wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy Polsk\u0105 a Litw\u0105. Smutna to jednak rocznica. A wszystko za przyczyn\u0105 niewype\u0142niania, a wr\u0119cz jednostronnego \u0142amania przez Litw\u0119 traktatu. S\u0105 to praktyki ur\u0105gaj\u0105ce wszelkim standardom europejskim, sprzeczne z podpisanymi przez Litw\u0119 umowami mi\u0119dzynarodowymi. W \u015bwietle politycznych \u015bwiate\u0142 trwa od lat \u017cenuj\u0105cy spektakl litewskiej […] Czytaj dalej<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":18577,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"dwc-title":[""],"dwc-content":[""],"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.awpl.lt\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28611"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.awpl.lt\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.awpl.lt\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.awpl.lt\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.awpl.lt\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=28611"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.awpl.lt\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28611\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":28612,"href":"https:\/\/www.awpl.lt\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28611\/revisions\/28612"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.awpl.lt\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/18577"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.awpl.lt\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=28611"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.awpl.lt\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=28611"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.awpl.lt\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=28611"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nTo dlatego w traktacie polsko \u2013 litewskim, w artykule 13., zapisano, \u017ce uk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 Strony zobowi\u0105zuj\u0105 si\u0119 do poszanowania mi\u0119dzynarodowych zasad i standard\u00f3w dotycz\u0105cych ochrony praw mniejszo\u015bci narodowych, w szczeg\u00f3lno\u015bci zawartych w Powszechnej Deklaracji Praw Cz\u0142owieka. Ponadto dodano, \u017ce osoby nale\u017c\u0105ce do mniejszo\u015bci polskiej, kt\u00f3re s\u0105 polskiego pochodzenia albo przyznaj\u0105 si\u0119 do narodowo\u015bci, kultury lub tradycji polskiej oraz uznaj\u0105 j\u0119zyk polski za sw\u00f3j j\u0119zyk ojczysty, maj\u0105 prawo indywidualnie lub wesp\u00f3\u0142 z innymi cz\u0142onkami swej grupy do swobodnego wyra\u017cania, zachowania i rozwijania swej to\u017csamo\u015bci narodowej, kulturowej, j\u0119zykowej i religijnej, bez jakiejkolwiek dyskryminacji. Zwrot \u201ebez jakiejkolwiek dyskryminacji” ma tu kluczowe znaczenie.<\/p>\n
\nOd samego pocz\u0105tku Litwa dokonuje obstrukcji traktatu i dzia\u0142aj\u0105c w z\u0142ej wierze \u0142amie jego zapisy. Tak samo jak z premedytacj\u0105 narusza inne konwencje i traktaty, kt\u00f3re podpisa\u0142a i ratyfikowa\u0142a. Wbrew zasadom wprowadzi\u0142a natomiast ustaw\u0119 o j\u0119zyku pa\u0144stwowym przewiduj\u0105c\u0105 nazewnictwo wy\u0142\u0105cznie w j\u0119zyku litewskim. Jest to sytuacja nader kuriozalna, gdy\u017c do niedawna na dwuj\u0119zyczno\u015b\u0107 pozwala\u0142a ustawa o mniejszo\u015bciach narodowych, kt\u00f3rej po 19. latach obowi\u0105zywania, w roku 2010, nie przed\u0142u\u017cono (sic!). Dosz\u0142o w ten spos\u00f3b do niespotykanego w Unii przypadku, gdzie w kraju cz\u0142onkowskim o znacznym odsetku mniejszo\u015bci narodowych zlikwidowano przewidzian\u0105 dla nich ochron\u0119 prawn\u0105. To ewidentny regres prawny, niezgodny z zaleceniami OBWE i Komisji Weneckiej. A co najwa\u017cniejsze, niezgodny z duchem prawa mi\u0119dzynarodowego. Traktat z Lizbony tak\u017ce k\u0142adzie wielki nacisk na ochron\u0119 dziedzictwa kulturowego i j\u0119zykowego, wspieraj\u0105c r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 j\u0119zykow\u0105 jako jedn\u0105 z zasad podstawowych Unii Europejskiej. Jest to prawo przyznane obywatelom Unii w art. 21 i 22 Karty praw podstawowych, co oznacza, \u017ce pr\u00f3ba wprowadzenia wy\u0142\u0105czno\u015bci danego j\u0119zyka stanowi ograniczenie i naruszenie podstawowych warto\u015bci Unii. Samo za\u015b poj\u0119cie r\u00f3\u017cnorodno\u015bci j\u0119zykowej obejmuje w prawie unijnym zar\u00f3wno j\u0119zyki urz\u0119dowe, jak te\u017c \u201ewsp\u00f3\u0142urz\u0119dowe”, regionalne oraz j\u0119zyki, kt\u00f3re nie s\u0105 oficjalnie uznane na terenie pa\u0144stwa cz\u0142onkowskiego. To wa\u017cna definicja w kontek\u015bcie haniebnego, urz\u0119dowego zwalczania j\u0119zyka polskiego na Litwie.<\/p>\n
\nPrzyk\u0142ad\u00f3w jawnie dyskryminuj\u0105cej polityki wobec mniejszo\u015bci polskiej jest wiele. Jeszcze w 1996 roku ustanowiono zawy\u017cony pr\u00f3g wyborczy dla mniejszo\u015bci. Przed wyborami wielokrotnie zmieniano granice okr\u0119g\u00f3w wyborczych na niekorzy\u015b\u0107 polskiej mniejszo\u015bci, mimo \u017ce stoi to w sprzeczno\u015bci z wytycznymi Komisji Weneckiej przy Radzie Europy zalecaj\u0105cymi ochron\u0119 okr\u0119g\u00f3w wyborczych zamieszka\u0142ych przez mniejszo\u015bci narodowe. A jednak w\u0142adze litewskie przeprowadzaj\u0105 co jaki\u015b czas skrajnie niekorzystny dla Polak\u00f3w podzia\u0142 okr\u0119g\u00f3w, w\u0142\u0105czaj\u0105c znaczne obszary zamieszka\u0142e przez ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 do okr\u0119g\u00f3w z przewag\u0105 ludno\u015bci litewskiej. W spos\u00f3b bezprecedensowy we wsp\u00f3\u0142czesnej Europie Litwa prowadzi polityk\u0119 asymiluj\u0105c\u0105 mniejszo\u015bci narodowe. Niezgodnie z konwencj\u0105 i traktatem powoduje zmiany sk\u0142adu narodowo\u015bciowego na obszarach zamieszkanych przez polsk\u0105 mniejszo\u015b\u0107. Wida\u0107 to doskonale w procesie zwrotu ziemi skolektywizowanej w czasach sowieckich. W okolicach Wilna znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ziemi b\u0119d\u0105cej ongi\u015b w\u0142asno\u015bci\u0105 miejscowej polskiej ludno\u015bci teraz przekazuje si\u0119 osadnikom pochodzenia litewskiego. W tym celu wykorzystuje si\u0119 procedur\u0119 tzw. \u201eprzeniesienia ziemi” polegaj\u0105c\u0105 na tym, \u017ce osoba z g\u0142\u0119bi Litwy mo\u017ce j\u0105 \u201eprzenie\u015b\u0107” pod Wilno, jakkolwiek niedorzecznie to brzmi. W rezultacie prowadzi to do sukcesywnej zmiany w strukturze demograficznej i w\u0142asno\u015bciowej na Wile\u0144szczy\u017anie.<\/p>\n
\nPami\u0119tamy te\u017c dobrze jak litewska Inspekcja J\u0119zyka Pa\u0144stwowego nak\u0142ada\u0142a grzywny na osoby prywatne, przedsi\u0119biorc\u00f3w i samorz\u0105dowc\u00f3w za u\u017cywanie dwuj\u0119zycznych tablic informacyjnych i nazw ulic na obszarach, gdzie Polacy stanowi\u0105 zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w. Na wniosek pe\u0142nomocnika litewskiego rz\u0105du na\u0142o\u017cono drako\u0144sk\u0105 kar\u0119 w wysoko\u015bci ponad 12 tys. euro na dyrektora administracji Samorz\u0105du Rejonu Solecznickiego Boles\u0142awa Daszkiewicza za u\u017cywanie tablic informacyjnych z nazwami ulic w j\u0119zyku polskim, znajduj\u0105cych si\u0119 na prywatnych posesjach. Wspomniana kara to nie by\u0142 jedyny przypadek rugowania polsko\u015bci, kultury polskiej i j\u0119zyka polskiego z przestrzeni publicznej Litwy. Na pani\u0105 Lucyn\u0119 Kot\u0142owsk\u0105, dyrektor administracji Samorz\u0105du Rejonu Wile\u0144skiego, s\u0105d administracyjny r\u00f3wnie\u017c wielokrotnie nak\u0142ada\u0142 grzywn\u0119 za zw\u0142ok\u0119 w wykonywaniu nakazu usuwania dwuj\u0119zycznych nazw ulic z dom\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w, w tym przypadku rejonu wile\u0144skiego. By\u0142 to bez w\u0105tpienia rodzaj pa\u0144stwowych represji i zastraszania polskiej spo\u0142eczno\u015bci. Przyk\u0142ady takich dzia\u0142a\u0144 mo\u017cna by mno\u017cy\u0107. Wszystkie one s\u0105 sprzeczne z podpisanymi przez Litw\u0119 zobowi\u0105zaniami wynikaj\u0105cymi z zapis\u00f3w traktatu i um\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Co dalej?<\/p>\n
\nSprawa wbrew pozorom jest nader oczywista. Dyskryminacja polskiej mniejszo\u015bci narodowej na Litwie jest pogwa\u0142ceniem prawa mi\u0119dzynarodowego i wyrazem z\u0142ej woli pa\u0144stwa w podej\u015bciu do ratyfikowanych traktat\u00f3w i konwencji. Pacta sunt servanda, um\u00f3w nale\u017cy dotrzymywa\u0107, to jedna z podstawowych norm w stosunkach mi\u0119dzynarodowych, potwierdzana w wielu aktach prawa mi\u0119dzynarodowego. W Konwencji wiede\u0144skiej o prawie traktat\u00f3w zapisano, \u017ce ka\u017cda umowa jest wi\u0105\u017c\u0105ca, powinna by\u0107 wype\u0142niona w dobrej wierze i nie mo\u017cna z\u0142amania umowy usprawiedliwia\u0107 postanowieniami prawa wewn\u0119trznego. A to w\u0142a\u015bnie czyni od lat Litwa, usprawiedliwiaj\u0105c swoje dzia\u0142ania wobec polskiej mniejszo\u015bci prawem wewn\u0119trznym. W tej sytuacji inicjatywa le\u017cy po stronie pa\u0144stwa polskiego, kt\u00f3rego obowi\u0105zkiem jest ochrona swojej mniejszo\u015bci poza granicami. Jak wida\u0107, Litwa nie przejawia zamiaru wype\u0142nienia zawartych wcze\u015bniej um\u00f3w. A zatem Polska mo\u017ce skorzysta\u0107 z dozwolonych prawem mi\u0119dzynarodowym form nacisku w celu wyegzekwowania zawartych zobowi\u0105za\u0144.<\/p>\n
\n*Autor jest ekspertem ds. mi\u0119dzynarodowych i polonijnych, by\u0142ym pos\u0142em do Parlamentu Europejskiego w latach 2004-2009<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"