\nPa\u0144stwowa Inspekcja J\u0119zykowa to swoista litewska policja s\u0142owa. Kontroluje i nadzoruje instytucje publiczne, ale te\u017c wszelkie organizacje pozarz\u0105dowe, firmy, \u015brodki masowego przekazu w\u0142a\u015bnie w zakresie j\u0119zyka jakiego u\u017cywaj\u0105. Na Litwie nie jest to sprawa b\u0142aha. Ju\u017c w 1990 r., uzyskuj\u0105c niepodleg\u0142o\u015b\u0107, Republika Litewska ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 jako prawdziwa etnokracja. Jej konstytucja definiuje w preambule nar\u00f3d b\u0119d\u0105cy suwerenem pa\u0144stwa przez pryzmat wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra zachowa\u0142a \u201esw\u00f3j duch, j\u0119zyk ojczysty, pismo oraz tradycj\u0119\u201d. Ustawa zasadnicza odwo\u0142uje si\u0119 wi\u0119c i do j\u0119zyka litewskiego, i do jego graficznego przedstawienia w postaci specyficznego alfabetu, mimo, \u017ce w artyku\u0142ach eksponuje si\u0119 poj\u0119cie obywatelstwa. W tak rozumianym narodzie, jaki wpisano w konstytucyjnej preambule nie wida\u0107 miejsca dla miejscowych Polak\u00f3w.<\/p>\n
Ustanowiony jeszcze w 1988 r., a wi\u0119c za czas\u00f3w murszenia w\u0142adzy radzieckiej, monopol urz\u0119dowego u\u017cycia j\u0119zyka litewskiego, umocowany zosta\u0142 ostatecznie ustaw\u0105 o j\u0119zyku pa\u0144stwowym z 1995 r. Ma ona charakter quasi-zasadniczy. S\u0105d Konstytucyjny rozstrzyga\u0142 ju\u017c sprzeczno\u015bci mi\u0119dzy jej zapisami, a zapisami ustawy o mniejszo\u015bciach narodowych, nie obowi\u0105zuj\u0105cej zreszt\u0105 od 2010 r., na korzy\u015b\u0107 ustawy j\u0119zykowej. Na przyk\u0142ad w orzeczeniu z dnia 13 grudnia 2004 r. S\u0105d ten stwierdzi\u0142, \u017ce \u201enarodowo\u015b\u0107 osoby nie mo\u017ce stanowi\u0107 podstawy do niestosowania wobec niej zasad wyp\u0142ywaj\u0105cych ze statusu j\u0119zyka pa\u0144stwowego, gdy\u017c b\u0119dzie to zaprzeczeniem zasady konstytucyjnej r\u00f3wno\u015bci wszystkich os\u00f3b wobec ustaw, s\u0105d\u00f3w i instytucji pa\u0144stwowych\u201d.<\/p>\n
Tabliczka obrazy<\/strong> Solecznicki samorz\u0105d starannie rozr\u00f3\u017cnia te dwie formy tabliczek. W zesz\u0142ej dekadzie sta\u0142 si\u0119 bowiem celem ca\u0142ej kampanii karnej litewskiej s\u0142u\u017cby j\u0119zykowej. Poprzednik Rybaka na stanowisku dyrektora administracji samorz\u0105dowej \u2013 Boles\u0142aw Daszkiewicz s\u0105dzi\u0142 si\u0119 z Inspekcj\u0105, by ostatecznie przegra\u0107 i zap\u0142aci\u0107 w 2014 r. ponad 47 tys. lit\u00f3w kar i naliczonych od nich odsetek. Bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce lit swoj\u0105 warto\u015bci\u0105 przekracza\u0142 w\u00f3wczas nieco warto\u015b\u0107 z\u0142ot\u00f3wki, suma nie by\u0142a ma\u0142a. Og\u0142aszano nawet zbi\u00f3rki spo\u0142eczne, by wesprze\u0107 Daszkiewicza. W tym\u017ce roku odszed\u0142 on z zajmowanej funkcji, a obj\u0105\u0142 j\u0105 w\u0142a\u015bnie Rybak. On r\u00f3wnie\u017c znalaz\u0142 si\u0119 na celowniku Inspekcji J\u0119zykowej, kt\u00f3ra zacz\u0119\u0142a nalicza\u0107 kary ju\u017c na jego konto.<\/p>\n \u201eCa\u0142\u0105 epopej\u0119 zako\u0144czy\u0142em. Na podstawie pertraktacji z rz\u0105dz\u0105cymi. Zreszt\u0105 ustawa j\u0119zykowa na to pozwala\u201d \u2013 opowiada o sprawie z zesz\u0142ej dekady. Zako\u0144czy\u0142a si\u0119 ona w\u00f3wczas interpretacj\u0105 stanowiska Pa\u0144stwowej Komisji J\u0119zyka Litewskiego, kt\u00f3ra uzna\u0142a, \u017ce wy\u0142\u0105cznie po litewsku musz\u0105 by\u0107 sporz\u0105dzane oficjalne tabliczki z nazwami miejscowo\u015bci i ulic. Natomiast nieoficjalne komunikaty informacyjne w miejscach, gdzie zamieszkuj\u0105 mniejszo\u015bci narodowe, mog\u0105 by\u0107 sporz\u0105dzane w j\u0119zykach innych ni\u017c pa\u0144stwowy. Interpretacja ta zak\u0142ada\u0142a, \u017ce monopol j\u0119zyka litewskiego obowi\u0105zuje na urz\u0119dowych tabliczkach opisuj\u0105cych miejscowo\u015bci i ulice. Natomiast samorz\u0105d, a tak\u017ce obywatele na swoich posesjach, mog\u0105 umieszcza\u0107 szyldy tak\u017ce z napisami w innym j\u0119zyku.<\/p>\n Pa\u0144stwowa Komisja J\u0119zyka Litewskiego to kolejny organ reguluj\u0105cy kwestie j\u0119zykowe. O ile Inspekcja jest administracyjn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0105 dzia\u0142aj\u0105c\u0105 pod nadzorem Ministerstwa Kultury, o tyle Komisja dzia\u0142a przy samym Sejmie Litwy i odpowiada za fundamentalne kwestie standaryzacji j\u0119zyka. Wydawa\u0142oby si\u0119 wi\u0119c, \u017ce jej uchwa\u0142y powinny by\u0107 miarodajne dla Inspekcji.<\/p>\n Przez osiem lat nie przeszkadza\u0142o<\/strong> W swojej uchwale Komisja powo\u0142a\u0142a si\u0119 dziesi\u0119\u0107 lat temu na artyku\u0142 18 tej samej ustawy o j\u0119zyku pa\u0144stwowym, kt\u00f3r\u0105 Inspekcja J\u0119zykowa, w pi\u015bmie z 3 maja, uzna\u0142a za podstaw\u0119 dla domagania si\u0119 od solecznickiego samorz\u0105du usuni\u0119cia tabliczek z polskimi napisami. Artyku\u0142 18 stanowi: \u201eNazwy organizacji wsp\u00f3lnot [mniejszo\u015bci] etnicznych i ich napisy informacyjne mog\u0105 by\u0107 podane w innych j\u0119zykach obok j\u0119zyka pa\u0144stwowego. Format napis\u00f3w w innych j\u0119zykach nie mo\u017ce by\u0107 wi\u0119kszy ni\u017c format napis\u00f3w w j\u0119zyku pa\u0144stwowym\u201d. Inspekcja powo\u0142a\u0142a si\u0119 z kolei na artyku\u0142 17, kt\u00f3ry m\u00f3wi: \u201eW Republice Litewskiej napisy publiczne s\u0105 [sporz\u0105dzane] w j\u0119zyku pa\u0144stwowym. J\u0119zyk pa\u0144stwowy jest obowi\u0105zkowy na piecz\u0119ciach, prasach, drukach dokumentowych, znakach, w lokalach biurowych i innych napisach, nazwach i opisach produkt\u00f3w i us\u0142ug litewskich wszystkich przedsi\u0119biorstw, instytucji i organizacji Republiki Litewskiej.\u201d Inspekcja uzna\u0142a, \u017ce tabliczki umieszone na g\u0142\u00f3wnym placu Solecznik \u201enaruszaj\u0105 ten przepis prawa, gdy\u017c s\u0105 zapisane w j\u0119zyku polskim\u201d. Zgodnie z tre\u015bci\u0105 pisma, kt\u00f3rego kopi\u0119 zaprezentowa\u0142 mi dyrektor Rybak, najp\u00f3\u017aniej od 1 czerwca na opisywanych tabliczkach mog\u0105 widnie\u0107 napisy wy\u0142\u0105cznie w j\u0119zyku litewskim.<\/p>\n Dyrektor Rybak zaznacza, \u017ce inkryminowane tabliczki zosta\u0142y zainstalowane jeszcze w 2014 r. i jak do tej pory \u201enikomu nie przeszkadza\u0142o\u201d. Przypomina, \u017ce zosta\u0142y one zainstalowane po zako\u0144czeniu post\u0119powa\u0144 w sprawie tabliczek w ubieg\u0142ej dekadzie. Rybak wyliczy\u0142, \u017ce to pierwsza wizyta przedstawicieli Inspekcji J\u0119zykowej od oko\u0142o dw\u00f3ch lat. Urz\u0105d mia\u0142 natomiast kontakt z Komisj\u0105 J\u0119zykow\u0105, z kt\u00f3r\u0105 soleczniccy urz\u0119dnicy samorz\u0105dowi toczyli rozmowy o zwolnieniu pracownik\u00f3w lokalnego szpitala z wszystkich wymog\u00f3w dotycz\u0105cych znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka litewskiego. Solecznicki szpital ma problemy z kompletowaniem kadry i jego dyrekcja liczy na zatrudnianie pracownik\u00f3w z Bia\u0142orusi, z s\u0105siedniej Grodzie\u0144szczyzny. Rozmowy z Komisj\u0105 Rybak oceni\u0142 jako \u201epozytywne\u201d. W tym kontek\u015bcie okre\u015bli\u0142 wizyt\u0119 przedstawicieli Inspekcji J\u0119zykowej w kategoriach zaskakuj\u0105cej.<\/p>\n Napis\u00f3w po polsku nie brakuje<\/strong> \u201eProsz\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na dat\u0119 nakazu \u2013 3 maja\u201d \u2013 zauwa\u017ca dyrektor Rybak \u2013 \u201eTakie mocne ocieplenie relacji mi\u0119dzy Polsk\u0105 a Litw\u0105. Z jednej strony deklaruj\u0105, \u017ce trzeba przywr\u00f3ci\u0107 dzie\u0144 wolny od pracy, z drugiej strony takie pismo w ten dzie\u0144\u201d. Pierwsza kara za ka\u017cd\u0105 tabliczk\u0119 wyniesie 170 euro, lecz mog\u0105 do niej by\u0107 nast\u0119pnie naliczane karne odsetki za zw\u0142ok\u0119. Poprzednim razem wynosi\u0142y one 250 lit\u00f3w za ka\u017cdy dzie\u0144. Mandat zostanie na\u0142o\u017cony personalnie na dyrektora Rybaka, podobnie jak to by\u0142o w zesz\u0142ej dekadzie.<\/p>\n Angielski nie przeszkadza<\/strong> \u201eKomu to potrzebne? O co tu chodzi? Pyta\u0142em ich o motywy, to twierdzili, \u017ce otrzymali skarg\u0119 od mieszka\u0144c\u00f3w, co jest bardzo ma\u0142o prawdopodobne, bo gdyby komu\u015b to zawadza\u0142o skar\u017cy\u0142by du\u017co wcze\u015bniej, a nie po wielu latach\u201d \u2013 rozwa\u017ca Rybak \u2013 \u201eDla mnie to jest prowokacyjne. Napisz\u0119 list do premiera. Niech w\u0142adza sw\u00f3j stosunek wyrazi, taki czy inny\u201d.<\/p>\n Dyrektor zdecydowanie podsumowuje \u2013 \u201eNa pewno tych tabliczek nie zdejm\u0119. To jest jednoznaczne. Nawet je\u015bli b\u0119dzie maraton s\u0105dowy\u201d. Jedyn\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 unikni\u0119cia takiego rozwoju wydarze\u0144 Rybak widzi w \u201epozytywnej postawie strony rz\u0105dowej\u201d. Jak dodaje \u2013 \u201eDobrze aby to wybrzmia\u0142o, bo niekt\u00f3rym wydaje si\u0119, \u017ce proces asymilacji si\u0119 posun\u0105\u0142, \u017ce nie b\u0119dzie tu oporu\u201d.<\/p>\n Odpowied\u017a Inspekcji<\/strong> Pan Valotka odpowiedzia\u0142 osobi\u015bcie. \u201eInformujemy, \u017ce pana wniosek zosta\u0142 z\u0142o\u017cony z naruszeniem przepis\u00f3w Rz\u0105du Republiki Litewskiej z 22 sierpnia 2007 r., naruszaj\u0105c wymagania pkt 24.1 Uchwa\u0142y nr 875 \u201eW sprawie zatwierdzenia zasad rozpatrywania wniosk\u00f3w i skarg os\u00f3b w jednostkach administracji publicznej\u201d (dalej nazywana uchwa\u0142\u0105), to jest zosta\u0142 z\u0142o\u017cony w j\u0119zyku niepa\u0144stwowym, dlatego zgodnie z art. 40 uchwa\u0142y proponujemy skorygowanie tego naruszenia i z\u0142o\u017cenie wniosku w j\u0119zyku pa\u0144stwowym do dnia 1 czerwca br., w przeciwnym razie pana podanie zostanie uznane za niez\u0142o\u017cone\u201d \u2013 mo\u017cna przeczyta\u0107 w pi\u015bmie podpisanym przez szefa Inspekcji J\u0119zykowej.<\/p>\n Zbiera\u0142em si\u0119 ju\u017c do poszukiwa\u0144 wsp\u00f3\u0142pracownika, kt\u00f3ry pomo\u017ce mi przet\u0142umaczy\u0107 pytania w granicach puryzmu j\u0119zykowego pana Valotki, gdy uzna\u0142em jednak za daleko w\u0105tpliwe, \u017ce w ca\u0142ej jego szacownej instytucji nie by\u0142o ani jednego pracownika, kt\u00f3ry zna\u0142by j\u0119zyk angielski na tyle, by zrozumie\u0107 kilka niezbyt z\u0142o\u017conych zapyta\u0144. Wydaje mi si\u0119 zatem, \u017ce zar\u00f3wno forma jak i tre\u015b\u0107 pisma szefa litewskiej Inspekcji J\u0119zykowej stanowi ju\u017c dobr\u0105 odpowied\u017a na pytania o jego postaw\u0119 i horyzonty w kwestiach opisanych w artykule.<\/p>\n
\n\u201ePosz\u0142o o jedn\u0105 tabliczk\u0119\u201d \u2013 zrelacjonowa\u0142 dyrektor Rybak, podsuwaj\u0105c kserokopi\u0119 fotografii s\u0142upka z kilkoma tabliczkami. W gruncie rzeczy chodzi jednak o s\u0142upek z kilkom szyldami. Osobiste obejrzenie tabliczek, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 kamieniem obrazy dla litewskiej policji j\u0119zykowej nie nastr\u0119cza\u0142o problem\u00f3w. S\u0142upek stoi bowiem na rogu g\u0142\u00f3wnego placu miasta, u zbiegu ulic Szkolnej i Wile\u0144skiej. Gmach urz\u0119du rejonowego, w kt\u00f3rym spotka\u0142em si\u0119 z jego dyrektorem Rybakiem, stoi na tym\u017ce w\u0142a\u015bnie placu. Na s\u0142upku znajduje si\u0119 tabliczka z litewskoj\u0119zyczn\u0105 nazw\u0105 ulicy szkolnej (\u201eMokyklos g.\u201d), kt\u00f3ra ci\u0105gnie si\u0119 w obie strony od skrzy\u017cowania, a tak\u017ce r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 od niej wygl\u0105dem dwuj\u0119zyczne tabliczki wskazuj\u0105ce drog\u0119 do siedziby samorz\u0105du rejonowego, Gimnazjum im. J. \u015aniadeckiego z polskim j\u0119zykiem nauczania, parku miejskiego, miejscowego Centrum Kultury, dworca autobusowego i szpitala. Wszystkie te napisy Inspekcja przytoczy\u0142a w swoim pi\u015bmie adresowanym do Rybaka a podpisanym przez Arunasa Dambrauskasa, cho\u0107 litera \u201ew\u201d najwyra\u017aniej nie chcia\u0142a przej\u015b\u0107 przez urz\u0119dow\u0105 klawiatur\u0119 i nazwa dworca przybra\u0142a w tek\u015bcie napisanym przez urz\u0119dnika Inspekcji form\u0119 \u201eautobusova\u201d, wbrew orygina\u0142owi.<\/p>\n
\nBy nie by\u0107 go\u0142os\u0142ownym Rybak podsun\u0105\u0142 mi pod nos kserokopi\u0119 uchwa\u0142y Komisji z 2012 r. Wynika z niej, \u017ce \u201ena potrzeby informacji mi\u0119dzynarodowej\u201d informacja pisemna i d\u017awi\u0119kowa w \u015brodkach transportu, urz\u0119dach celnych, hotelach, bankach, biurach podr\u00f3\u017cy, jak r\u00f3wnie\u017c w elementach reklamy, obok j\u0119zyka pa\u0144stwowego mo\u017ce by\u0107 umieszczana r\u00f3wnie\u017c w j\u0119zykach obcych.<\/p>\n
\n\u201eMamy tu napisy informacyjne po polsku. I teraz otrzymuj\u0119 nakaz zdj\u0119cia tych tabliczek do 1 czerwca pod gro\u017ab\u0105 kary\u201d \u2013 powiedzia\u0142 Rybak jeszcze raz wskazuj\u0105c na kartk\u0119 z fotografi\u0105 s\u0142upka, kt\u00f3ry wywo\u0142a\u0142 niewczesn\u0105 reakcj\u0119 Inspekcji J\u0119zykowej. Wystosowany nakaz szczeg\u00f3\u0142owo wymienia wszystkie polskie napisy, kt\u00f3re nie maj\u0105 prawa wisie\u0107 w miasteczku zamieszkanym w 76 proc. przez Polak\u00f3w. Faktem jest, \u017ce w Solecznikach jest wiele innych informacyjnych napis\u00f3w w j\u0119zyku polskim, pocz\u0105wszy od napisu \u201eDom Towarowy\u201d umieszczonego jeszcze w latach 80 XX w. na budynku stoj\u0105cym przy tym samym g\u0142\u00f3wnym placu, na rogu kt\u00f3rego wbity jest s\u0142upek z kwestionowanymi tabliczkami. Przy placu znajduje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Centrum Kultury z dwuj\u0119zyczn\u0105 nazw\u0105 nad wej\u015bciem.<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/www.awpl.lt\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/Soelczniki_Kazmierczyk_Kresy2.png\")
<\/a><\/figure>\n<\/a><\/figure>\n
\n\u201eWilno jest pe\u0142ne takich tablic. Oni twierdz\u0105, \u017ce w Wilnie tego nie ma\u2026 nawet id\u0105c Alej\u0105 Giedymina widzi si\u0119 bardzo du\u017co tabliczek w innym j\u0119zyku, po angielsku. Inspekcja twierdzi, \u017ce opisuj\u0105 one zabytki, co jest nieprawd\u0105, bo s\u0105 to napisy na bardzo r\u00f3\u017cnych obiektach, w tym toaletach\u201d \u2013 solecznicki urz\u0119dnik dekonstruuje zarzuty j\u0119zykowej policji. Jako cz\u0119sty bywalec Wilna mog\u0119 to potwierdzi\u0107. Angielszczyzna funkcjonuje w mie\u015bcie jako j\u0119zyk na ulotkach, folderach, tabliczkach.<\/p>\n
\nPr\u00f3buj\u0105c pozna\u0107 stanowisko szefa Inspekcji J\u0119zykowej przes\u0142a\u0142em na jego poczt\u0119 elektroniczn\u0105 pytania. Przedstawiaj\u0105c si\u0119 jako dziennikarz portalu z Polski, po angielsku zapyta\u0142em Valotk\u0119 o to dlaczego tabliczki sta\u0142y si\u0119 przedmiotem post\u0119powania w\u0142a\u015bnie teraz, cho\u0107 wisz\u0105 od kilku lat, jak odnosz\u0105 si\u0119 do stanowiska dyrektora Rybaka, kt\u00f3ry powo\u0142uje si\u0119 na uchwa\u0142\u0119 Pa\u0144stwowej Komisji J\u0119zyka Litewskiego, jak oceniaj\u0105 to, \u017ce w Wilnie wyst\u0119puj\u0105 napisy w j\u0119zyku angielskim. Zapyta\u0142em i o to, czy szef Inspekcji nie uwa\u017ca, \u017ce zwalczanie dwuj\u0119zycznych tabliczek w miejscu zamieszkanym w wi\u0119kszo\u015bci przez Polak\u00f3w nie przyczyni si\u0119 do wzrostu napi\u0119\u0107 na tle etnicznym w kontek\u015bcie jeszcze bardziej napi\u0119tej sytuacji geopolitycznej.<\/p>\n<\/a><\/figure>\n