Polskie szkolnictwo na Litwie ma wielowiekowe tradycje. Polska o\u015bwiata prze\u017cywa\u0142a czasy rozkwitu, ale te\u017c niejednokrotnie musia\u0142a zmierzy\u0107 si\u0119 z niewybrednymi pr\u00f3bami jej zniszczenia. R\u00f3\u017cne by\u0142y okresy w dziejach polskich plac\u00f3wek o\u015bwiatowych na Litwie, jednak wszystkie one \u2013 mniej lub wi\u0119cej \u2013 by\u0142y w stosunku do nich nie\u0142askawe.
\nPo okresie wzgl\u0119dnej ciszy obecnie polskie szko\u0142y na Litwie po raz kolejny w historii swojego istnienia czuj\u0105 si\u0119 niczym na polu walki. Walki o przetrwanie. Walki o kontynuacj\u0119 misji edukacyjnej. Walki o warunek zachowania polsko\u015bci na Litwie.<\/p>\n
O trudnej dla polskich szk\u00f3\u0142 przesz\u0142o\u015bci, o renesansie polskiego szkolnictwa, ale te\u017c o nie\u0142atwej tera\u017aniejszo\u015bci rozmawiamy z przewodnicz\u0105cym Akcji Wyborczej Polak\u00f3w na Litwie (AWPL), pos\u0142em do Parlamentu Europejskiego Waldemarem Tomaszewskim. Lider AWPL nie tylko od lat czynnie zabiega o przetrwanie i rozw\u00f3j polskiego szkolnictwa na Litwie, ale sprawy polskiej o\u015bwiaty le\u017c\u0105 mu na sercu r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce pochodzi z rodziny nauczycielskiej. Mama Jadwiga \u2013 polonistka – po\u015bwi\u0119ci\u0142a polskiej szkole 52 lata, a \u015bp. Ojciec W\u0142adys\u0142aw – historyk – 45 lat.<\/p>\n
L24: Jak Pan okre\u015bli\u0142by fenomen, jakim niew\u0105tpliwie jest polskie szkolnictwo na Litwie?<\/strong><\/p>\n Waldemar Tomaszewski:<\/strong> O\u015bwiata polska na Litwie ma ponad pi\u0119ciowiekow\u0105 tradycj\u0119. Ma za sob\u0105 okres rozkwitu, ale te\u017c prze\u017cywa\u0142a trudne chwile zakaz\u00f3w, ogranicze\u0144 i prze\u015bladowa\u0144. Po II wojnie \u015bwiatowej czynione by\u0142y pr\u00f3by ponownej likwidacji systemu o\u015bwiaty w j\u0119zyku polskim na Litwie. Tym niemniej szkolnictwo polskie przetrwa\u0142o i stanowi trwa\u0142y element o\u015bwiaty krajowej.<\/p>\n L24: Ten rok jak \u017caden inny obfitowa\u0142 w pikiety, akcje protestacyjne w obronie polskich szk\u00f3\u0142. Z czym wi\u0105za\u0142by Pan te wzmo\u017cone, a nawet zmasowane ataki na polskie szkolnictwo na Litwie?<\/strong><\/p>\n W. Tomaszewski:<\/strong> Z \u017calem nale\u017cy stwierdzi\u0107, \u017ce szko\u0142y polskie na Litwie s\u0105 w permanentnym stanie zagro\u017cenia, maj\u0105 sta\u0142ych adwersarzy i tych, kt\u00f3rzy chcieliby, by tych szk\u00f3\u0142 nie by\u0142o w og\u00f3le. Jedni dzia\u0142aj\u0105 z pobudek nacjonalistycznych czy ateistycznych, inni \u2013 z przyczyn ekonomicznych. Faktem jest, \u017ce ci\u0105gle musimy zabiega\u0107 o polskie szkolnictwo. W niekt\u00f3rych aspektach zosta\u0142o ono, niestety, ograniczone, ale, gdyby nie przeciwdzia\u0142anie i determinacja polskiej spo\u0142eczno\u015bci, sytuacja ze szko\u0142ami z polskim j\u0119zykiem nauczania by\u0142aby znacznie gorsza.<\/p>\n Ostatnio na Litwie mia\u0142y miejsce ogromne protesty Polak\u00f3w, wiece, pikiety, strajki, by\u0142y wystosowywane listy, petycje, pr\u00f3by przeciwdzia\u0142ania niszczycielskim zap\u0119dom w\u0142adz podejmowano na r\u00f3\u017cnych forach \u2013 krajowych, w Macierzy, ale te\u017c europejskich. Te wszystkie dzia\u0142ania sprawi\u0142y, \u017ce w tym roku ju\u017c uda\u0142o si\u0119 uratowa\u0107 6 polskich szk\u00f3\u0142, chocia\u017c jeszcze w kwietniu sytuacja by\u0142a impasowa, m.in. po odrzuceniu projektu parlamentarnej frakcji AWPL, kt\u00f3rego celem by\u0142o przed\u0142u\u017cenie o 2 lata terminu na uzyskanie akredytacji przez szko\u0142y \u015brednie. W\u00f3wczas wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce sytuacja jest bezwyj\u015bciowa, ale determinacja, solidarno\u015b\u0107 i jedno\u015b\u0107 Polak\u00f3w, jak te\u017c wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie z innymi mniejszo\u015bciami narodowymi sprawi\u0142y, \u017ce w czerwcu tego roku Ustawa o o\u015bwiacie zosta\u0142a znowelizowana, co daje szko\u0142om \u015brednim 2 lata na uzyskanie akredytacji.<\/p>\n Na razie uda\u0142o nam si\u0119 obroni\u0107 6 szk\u00f3\u0142: Szko\u0142\u0119 \u015aredni\u0105 w Po\u0142ukniu w rejonie trockim, Szko\u0142\u0119 \u015aredni\u0105 im. Adama Mickiewicza w Dziewieniszkach i Szko\u0142\u0119 \u015aredni\u0105 im. Elizy Orzeszkowej w Bia\u0142ej Wace w rejonie solecznickim, Szko\u0142\u0119 \u015aredni\u0105 w Zujunach, Szko\u0142\u0119 \u015aredni\u0105 im. \u015aw. Kazimierza w Miednikach oraz Szko\u0142\u0119 \u015aredni\u0105 im. \u015aw. Jana Bosko w Ja\u0142\u00f3wce w rejonie wile\u0144skim. Plac\u00f3wki te, w zamierzeniu rz\u0105dz\u0105cych, od 1 wrze\u015bnia ju\u017c mia\u0142y zako\u0144czy\u0107 swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 jako szko\u0142y \u015brednie.<\/p>\n Tak wi\u0119c na pewno determinacja przynios\u0142a wymierne efekty, ale wiele wci\u0105\u017c przed nami. Problemy niestety wyst\u0119puj\u0105 w Wilnie, a to ze wzgl\u0119du na dzia\u0142ania nacjonalistycznej i ateistycznej koalicji na czele z merem stolicy Remigijusem \u0160ima\u0161iusem. Pr\u00f3buje si\u0119 zdegradowa\u0107 do ni\u017cszego szczebla dwie szko\u0142y w stolicy: Szko\u0142\u0119 \u015aredni\u0105 im. Sz. Konarskiego i Szko\u0142\u0119 \u015aredni\u0105 w Leszczyniakach (lit. Lazdynai), za\u015b Szko\u0142a \u015arednia im. J. Lelewela i Szko\u0142a \u015arednia W\u0142. Syrokomli do tej pory nie otrzyma\u0142y akredytacji. Ostatni wiec, kt\u00f3ry zgromadzi\u0142 4 000 uczestnik\u00f3w, pokaza\u0142, \u017ce determinacja Polak\u00f3w tylko si\u0119 wzmaga i s\u0105 ogromne szanse, \u017ce obronimy te szko\u0142y. Daje te\u017c nadziej\u0119 na to, \u017ce te dwie szko\u0142y ju\u017c nied\u0142ugo uzyskaj\u0105 akredytacj\u0119, za\u015b szko\u0142a im. Sz. Konarskiego i szko\u0142a Leszczyniakach maj\u0105 jeszcze p\u00f3\u0142tora roku na ubieganie si\u0119 o status gimnazjum \u2013 mimo \u017ce ju\u017c zosta\u0142y ograniczone w prawach. Nie wiemy, co b\u0119dzie za p\u00f3\u0142tora roku, ale niezwykle wa\u017cne jest, by\u015bmy zachowali si\u0142\u0119 ducha, jedno\u015b\u0107 i solidarno\u015b\u0107. R\u00f3wnie\u017c wa\u017cne jest silne przedstawicielstwo AWPL i innych mniejszo\u015bci narodowych w radzie samorz\u0105du. Obecnie jest ono 10-osobowem i w sytuacji ewentualnych zmian w zarz\u0105dzaniu stolic\u0105 na pewno b\u0119dzie mo\u017cna skorzysta\u0107 z si\u0142y tej frakcji, by obroni\u0107 nasze szko\u0142y.<\/p>\n L24: Czasy si\u0119 zmieniaj\u0105, a polska szko\u0142a niezmiennie jest zmuszona trwa\u0107 w okopach…<\/strong><\/p>\n W. Tomaszewski:<\/strong> W rzeczy samej, ostra obrona szkolnictwa na tej naszej Ziemi Wile\u0144skiej ma, niestety, charakter permanentny. Wci\u0105\u017c nowe zagro\u017cenia sprawiaj\u0105, \u017ce ci\u0105gle musimy walczy\u0107 o polskie szkolnictwo. Nie tylko obecnie, ale te\u017c w przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n Pami\u0119tamy pr\u00f3by ograniczenia szkolnictwa polskiego w okresie zabor\u00f3w. Szko\u0142y polskie zamkni\u0119to, mimo to nauczanie j\u0119zyka polskiego kontynuowano \u2013 czy to tajnie, czy te\u017c sami Polacy, zw\u0142aszcza maj\u0119tni, kszta\u0142cili swoje pociechy w j\u0119zyku ojczystym.<\/p>\n P\u00f3\u017aniej nadszed\u0142 czas swoistej odwil\u017cy. Po 1905 roku w Rosji carskiej polskie szko\u0142y odrodzi\u0142y si\u0119 na nowo i do I wojny \u015bwiatowej by\u0142o ich tutaj wiele. W mi\u0119dzywojniu szkolnictwo rozwija\u0142o si\u0119 – a\u017c nadesz\u0142y czasy okupacji hitlerowskiej. Polskie szko\u0142y zosta\u0142y zlikwidowane, ale nawet pod gro\u017ab\u0105 rozstrza\u0142u prowadzono tajne komplety nauczania. W czasie II wojny \u015bwiatowej na Wile\u0144szczy\u017anie zamordowano ponad 100 polskich patriot\u00f3w: nauczycieli i inne osoby, kt\u00f3re prowadzi\u0142y tajne komplety nauczania. Ich przyk\u0142ad jest niezwykle wymowny \u2013 w obliczu \u015bmiertelnych czyhaj\u0105cych na nich zagro\u017ce\u0144 nie ustali w prowadzeniu nauczania w j\u0119zyku ojczystym.<\/p>\n W 1944 roku, po wyp\u0119dzeniu hitlerowc\u00f3w, polskie szko\u0142y odrodzi\u0142y si\u0119 na nowo, np. s\u0142ynna wile\u0144ska \u201ePi\u0105tka”. Za kilka lat zn\u00f3w zosta\u0142y na kr\u00f3tko zlikwidowane. Tym razem za spraw\u0105 nacjonalist\u00f3w z Komunistycznej Partii Litwy. W zasadzie w ci\u0105gu jednego dnia przekszta\u0142cono je w szko\u0142y litewskie. O tych wydarzeniach wiem mi\u0119dzy innymi z opowiada\u0144 mego Ojca W\u0142adys\u0142awa, \u00f3wczesnego ucznia polskiej szko\u0142y. Opowiada\u0142, \u017ce tak by\u0142o w jego rodzinnej podwile\u0144skiej miejscowo\u015bci Korwie, jak te\u017c na ca\u0142ej Wile\u0144szczy\u017anie: sprowadzono tutaj nauczycieli student\u00f3w, kt\u00f3rzy znali j\u0119zyk litewski, i oznajmiono, \u017ce odt\u0105d b\u0119d\u0105 to szko\u0142y litewskie.<\/p>\n Wile\u0144scy Polacy skorzystali z jedynej w\u00f3wczas mo\u017cliwo\u015bci obrony i wystosowali skarg\u0119 do w\u0142adz w stolicy imperium sowieckiego, a nawet osobi\u015bcie si\u0119 tam udali. Mogli, wiadomo, nie wr\u00f3ci\u0107 stamt\u0105d, mogli by\u0107 rozstrzelani, a co najmniej zes\u0142ani. Tym niemniej uda\u0142o im si\u0119: komunistyczne litewskie kierownictwo o\u015bwiaty otrzyma\u0142o z centrali nagan\u0119, w kt\u00f3rej skrytykowa\u0142o prowadzon\u0105 na Litwie polityk\u0119 nacjonalistyczn\u0105. Szko\u0142y polskie po kilkumiesi\u0119cznej przerwie zosta\u0142y odrodzone, a w l. 50. by\u0142o ich ju\u017c ponad 300.<\/p>\n W tym miejscu chcia\u0142bym przypomnie\u0107 takie osoby, jak \u015bp. pana Subocza i innych z Korwia, grup\u0119 Polak\u00f3w z Ejszyszek, kt\u00f3rzy udali si\u0119 w tak dalek\u0105 podr\u00f3\u017c, by broni\u0107 polskich szk\u00f3\u0142. Kiedy w l. 60. nad s\u0142ynn\u0105 \u201esyrokoml\u00f3wk\u0105” zawis\u0142o zagro\u017cenie zamkni\u0119ciem, nauczycielka, \u015bp. pani Stanis\u0142awa Zawadzka i inni usilnie protestowali przeciwko pr\u00f3bom likwidacji plac\u00f3wki, nie bali si\u0119 wystosowa\u0107 protesty. Szko\u0142y nie zamkni\u0119to. Ta plac\u00f3wka by\u0142a i wci\u0105\u017c pozostaje jedn\u0105 z najlepszych szk\u00f3\u0142 polskich na Litwie.<\/p>\n Jak widzimy, w czasach o wiele trudniejszych \u2013 w okresie okupacji, pod gro\u017ab\u0105 rozstrza\u0142u, w okresie powojennym, w obliczu ogromu represji, wyw\u00f3zek, rozprawy fizycznej – nasi przodkowie nie bali si\u0119 broni\u0107 polskich szk\u00f3\u0142 \u2013 i je obronili. Dlatego dzisiaj naszym, naszego pokolenia, wszystkich Polak\u00f3w \u017cyj\u0105cych obecnie na Litwie, obowi\u0105zkiem jest stan\u0105\u0107 na wysoko\u015bci zadania, nie da\u0107 si\u0119 zastraszy\u0107 i obroni\u0107 szkolnictwo. Zw\u0142aszcza \u017ce czasy nie s\u0105 tak tragicznie trudne, jak w przesz\u0142o\u015bci. Na pewno nie ma gro\u017aby rozprawienia si\u0119 czy ch\u0142osty dzieci – jak po s\u0142ynnym strajku w Wielkopolsce, w miasteczku Wrze\u015bnia w 1906 roku.<\/p>\n L24: Rzeczywi\u015bcie, obecne czasy nie s\u0105 tak gro\u017ane, jak kiedy\u015b, ale polska szko\u0142a niezmiennie nie ma \u0142atwo…<\/strong><\/p>\n W. Tomaszewski:<\/strong> W czasach najnowszych kilkakrotnie ju\u017c podejmowano pr\u00f3by zmiany Ustawy o o\u015bwiacie, kt\u00f3ra mia\u0142a uszczupli\u0107 stan posiadania polskiego szkolnictwa. Tak\u0105 pr\u00f3b\u0119 podj\u0119to m.in. w roku 2003. W\u00f3wczas uda\u0142o si\u0119 obroni\u0107. Niestety ju\u017c w 2011 roku buldo\u017cer rz\u0105dz\u0105cych zadzia\u0142a\u0142 inaczej i nie uda\u0142o si\u0119 do ko\u0144ca zachowa\u0107 praw. Nale\u017cy tylko ubolewa\u0107, \u017ce polskie szkolnictwo na Litwie jest bezpardonowo zwalczane, chocia\u017c jest ono konkurencyjne i jak najbardziej ma racj\u0119 bytu.<\/p>\n Oczywi\u015bcie, s\u0105 podejmowane okre\u015blone pr\u00f3by zastraszania nas, ale nie mo\u017cemy ulec. Chcia\u0142bym w tym miejscu przywo\u0142a\u0107 s\u0142owa \u015bw. Jana Paw\u0142a II wypowiedziane podczas jego pierwszej podr\u00f3\u017cy apostolskiej do Polski w 1979 roku \u2013 \u201eNie l\u0119kajcie si\u0119”. Te s\u0142owa w tamtym czasie by\u0142y przes\u0142aniem nieco na wyrost, tym niemniej Polsce uda\u0142o si\u0119 wywalczy\u0107 wolno\u015b\u0107 \u2013 jak\u0105 by mrzonk\u0105 to nie wydawa\u0142o si\u0119 w tamtym roku. Nie mo\u017cemy si\u0119 l\u0119ka\u0107, bo nie tylko musimy obroni\u0107 szkolnictwo, ale te\u017c nie skala\u0107 pami\u0119ci naszych przodk\u00f3w, kt\u00f3rzy w warunkach znacznie gorszych obronili polskie szkolnictwo i przekazali nam je w spadku.<\/p>\n Chcia\u0142bym podzi\u0119kowa\u0107 si\u0142aczom i si\u0142aczkom polskiej o\u015bwiaty, szczeg\u00f3lnie tym, kt\u00f3rzy budowali j\u0105 w trudnych czasach, np. latach 40-50. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich ju\u017c odesz\u0142a do Pana. Nie mo\u017cemy zatraci\u0107 pami\u0119ci o nich. Zrodzi\u0142 si\u0119 m.in. pomys\u0142, by powo\u0142a\u0107 Muzeum Polskiego Szkolnictwa na Wile\u0144szczy\u017anie, kt\u00f3re by dokumentowa\u0142o ca\u0142\u0105 jego histori\u0119. Dokumentowa\u0142o czyny tych, kt\u00f3rzy bronili naszych szk\u00f3\u0142. Przekazywa\u0142o pami\u0119\u0107 o tych wszystkich Polakach, kt\u00f3rzy ucierpieli z tego powodu, \u017ce chcieli dobrze dla polsko\u015bci. O tych, kt\u00f3rzy odbudowali to nasze szkolnictwo lub te\u017c kszta\u0142cili dzieci w l. 60-90 \u2013 w okresie wzmo\u017conych pr\u00f3b rusyfikacji polskiego szkolnictwa czy \u2013 nast\u0119pnie – lituanizacji. Naszym obowi\u0105zkiem jest oddanie ho\u0142du tym, kt\u00f3rzy odwa\u017cnie nie\u015bli polskie s\u0142owo, przekonywali rodzic\u00f3w do tego, \u017ce tylko polska szko\u0142a mo\u017ce by\u0107 naturalnym i komfortowym \u015brodowiskiem dla polskiego dziecka, prowadzili jako\u015bciowe nauczanie, oparte na warto\u015bciach narodowych, w duchu patriotycznym i poszanowania dla Wiary i tradycji Ojc\u00f3w.<\/p>\n L24: Mimo wielu nie\u0142atwych historycznych zawirowa\u0144 polska szko\u0142a na Litwie osta\u0142a. Jak\u0105 Pan widzi jej przysz\u0142o\u015b\u0107, jakie ma perspektywy?<\/strong><\/p>\n W. Tomaszewski<\/strong>: Mimo \u017ce sytuacja nie jest \u0142atwa, ostatnio obronili\u015bmy 6 szk\u00f3\u0142 \u015brednich. W po\u0142owie lat 80. jedynie 2% og\u00f3\u0142u uczni\u00f3w na Litwie pobiera\u0142o nauk\u0119 w polskich szko\u0142ach, obecnie ten odsetek wynosi 3,3%. Ten wska\u017anik polska spo\u0142eczno\u015b\u0107 stabilnie utrzymuje ostatnie 10 lat mimo wielu nieprzychylnych sytuacji i decyzji w\u0142adz.<\/p>\n Polska szko\u0142a na Litwie jest konkurencyjna wobec szko\u0142y litewskiej, oferuje wysoki poziom nauczania, jej absolwenci wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c najlepszym wska\u017anikiem wst\u0119powania na wy\u017csze uczelnie (72%) – podczas gdy \u015brednia krajowa wynosi 67%.<\/p>\n Polska szko\u0142a \u2013 to nie tylko wysoki poziom nauczania, ale te\u017c bardzo g\u0142\u0119boka tradycja. Tu 100% dzieci ucz\u0119szcza na lekcje religii i tyle\u017c wybiera egzamin z j\u0119zyka polskiego pomimo tego, \u017ce odg\u00f3rnie zosta\u0142 on skre\u015blony z listy egzamin\u00f3w obowi\u0105zkowych. W polskich szko\u0142ach odbywaj\u0105 si\u0119 wyj\u0105tkowe studni\u00f3wki i jase\u0142ka jak te\u017c masa innych niepowtarzalnych imprez. Przez ca\u0142y rok plac\u00f3wki utrzymuj\u0105 bliski i ciep\u0142y kontakt z rodzicami, babciami i dziadkami. Polska szko\u0142a – to nie tylko edukacja, ale te\u017c bardzo wa\u017cny o\u015brodek i patriotyzmu, i kultury, i dzia\u0142alno\u015bci spo\u0142ecznej. To jest wielka warto\u015b\u0107 sama w sobie. Bez w\u0105tpienia, mimo pr\u00f3b zastraszania i rozbicia, polska spo\u0142eczno\u015b\u0107 zrobi wszystko mo\u017cliwe, by nie tylko zachowa\u0107 swoje szkolnictwo, ale te\u017c je wzmocni\u0107. Jako spo\u0142eczno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144ska ufamy, \u017ce Opatrzno\u015b\u0107 nam b\u0142ogos\u0142awi.<\/p>\n